1 Mart 2026 Pazar

Kütükten kimliğe bireyin yolculuğu



İstanbul Ansiklopedisi: İstanbul’u Nasıl Bilirdiniz?

Metropol yaşamında beyaz yakalı kaygılara her gün biraz daha sıkışan bireyin kaçış bileti olan çevrimiçi platformlardan en meşhurundaki yeni bir dizinin reklamına, yine özellikle beyaz yakalının kaygılarını taze tutmakta var gücüyle çalışan sosyal medya platformunda denk gelince, bir de adı ansiklopedinin adıyla aynı olunca haliyle, karşımda Hakan: Muhafız ve Atiye gibi bir format bulacağımı düşündüm. Ancak konusunu okurken etrafım Bir Başkadır’daki retro renklere büründü ve dedim hemen izle, izle çünkü belki bu kez gerçekten bir başkadır, ne biliyorsun? Keşke yanılsak.

Önce buraya nereden gelmişiz ona bir bakalım:


İstanbul Ansiklopedisi, Reşad Ekrem Koçu tarafından 1944-1973 yılları arasında yayımlanan ve tamamlanamayan kültür ansiklopedisidir
(Wikipedia). Kolektif ve çok cefakar bir çabanın ürünüdür. Ancak bu kolektif anlayış iş fasiküller halinde ansiklopedinin basılmasına (ve yayınına) gelince sermaye desteğine mecbur kalmıştır. Binlerce yıllık tarihi olan bir kentin kültür kütüğüne ilişkin çaba, bir kamu hizmeti anlayışıyla karşılanmamıştır demek ki. Çünkü bilgi, belge ve anı aktarımlarına ulaşmak söz konusu olduğunda Koçu birçok kaynak isimden destek alabilmiş, çok değerli bir birikimi ve kendi gözlem ve araştırmalarını da bir araya getirebilmiştir. Ancak tarih, mimari, folklor, kültür-sanat ve sair konularda geleceğe kültürel bir miras bırakacak nitelikteki bu işi, kamu kaynaklarıyla ve bir kamu hizmeti olarak yürütmek ya düşünülmemiş ya karşılık bulamamıştır. Neden diye sorulabilir, yanıt bugün de en önemli kültürel ve sanatsal işlerin ancak ve sadece sermayenin desteğiyle (kontrolünde) yapılmaya mahkum edilmesinin gerekçesiyle aynı olmalı.

İşe sermayenin karıştığı her işin sonucu aynı kadere mi mahkumdur? Kader olduğundan değil, doğrultusu sermaye olanın halkla ilgisi – ve amaç nihayetinde halk için olmadığından– evet. Fasiküllerin basımı, ilk sponsorla işler kötü gidince “Bahadır Sokağı”nda durmuş, yeni sponsor bulununca İstanbul alfabetik olarak anlatılmaya devam etmiştir. Yeni sponsorla da (maddi nedenle) arası bozulan Koçu, 7.Cilt 106.Fasikülden itibaren kendi çabasıyla yayına devam etmek zorunda kalmıştır.

Koçu ölümüne kadar 67 fasikül daha yayınlayarak G harfine kadar gelmeyi başardı. Koçu’nun ardından her ne kadar kolektif bir çabanın ürünü olsa da işi sahiplenen ve yürüten kolektif bir akıl ya da kamu kontrolü olmadığından İstanbul Ansiklopedisi için zaman durdu. İstanbul Ansiklopedisi bu anlatıya göre Reşad Ekrem Koçu’nun bireysel heves ve çabasının kolektif destekli bir ürünü olarak tarihe geçti.

Bu anlatı doğru mudur başka şeyler de olmuş mudur bu yazının konusu değil. Biz platform dizisine dönelim. Adıyla, konusuyla ve göz atarken etrafınızda belirebilecek Bir Başkadır renkleriyle demiştim. İlk bakış yanıltır diyerek detaylara giriyorum. Yönetmeninin son filmi Tereddüt Çizgisi’yle 43. İstanbul Film Festivali’nde En İyi Yönetmen ödülünü aldığı bilgisi biraz ümitlendiriyor insanı. Ama çok değil, çünkü yayınlandığı platform bizce reklamının döndüğü sosyal mecralar kadar mimli. Yine de bir şans daha diyorum ve izlemeye başlıyorum. Dedim ya, keşke yanılsak…

İstanbul Ansiklopedisi'nin 20 bin ögeden oluşan arşivi 2017 yılında Kadir Has Üniversitesi tarafından devralındı. Tasarı aşamasında kalmış maddelere dair Koçu'nun derleyip kaleme aldığı malzemeyi ve kişisel kütüphanesinden 1460 yayını da içeren arşiv üzerine SALT ve Kadir Has Üniversitesi tarafından Reşad Ekrem Koçu ve İstanbul Ansiklopedisi Arşivi projesi çalışmaları başlatıldı. Bu proje kapsamında hazırlanan istanbulansiklopedisi.org sitesi, Koçu'nun yarım kalmış İstanbul Ansiklopedisi'nin A-G arası basılı ciltleri ile muhtelif nitelikte binlerce arşiv belgesini aynı alanda görüntüleme olanağı sunuyor (Wikipedia).

İnsan, madem böyle bir çabayı devraldınız, kaldığı yerden devam ettirilse de tamamlansaydı olmaz mıydı diye düşünüyor. Sermaye bir şeye el uzatıyorsa içinde benim için ne var diye bakıyor. Kapitalizm kâr etmeyeceği şeyi de var etmiyor. Kendine çıkaracağı paydan fazlasına el uzatmaz, yaralı parmağa işemez de denebilir. Kadir Has da sermayenin kültür uzantısı SALT da İstanbul Ansiklopedisini kendilerine katacağı şöhret dışında başka hiçbir amaçla devralmamışlardır. Çünkü sermayedir. Çünkü sermaye dilimizden kıyafetimize, eğitimimizden sağlığımıza, doğumumuzdan ölümümüze, hayatımızı esir alan ve bizi öldürerek gittikçe büyüyen bir sistemden, sırtımızda bir kene, omuriliğimizde asalak bir yaşam formundan başka bir şey değil.

Merhumu Nasıl Bilirdiniz?

Neden böyle sordum? Çünkü gitmiştir. Bize veda etmiştir. O hayatını, biz onu kaybetmişizdir. Ondan geriye kalan doya doya yaşanmış yıllar ile keşkelerle dolu yaşanmamışlıklar arasına sıkışmış hoş bir sedadır. Birlikte geçen günlerinizin, size veya diğerlerine bıraktıklarının bırakamadıklarının, kısaca bu dünyadaki bakiyesinin teyididir bu soru. Bir kent için hiç sorulmadı belki de. Uzun zamandır İstanbul için nasıl bilirdiniz diye sorup duruyorlar da diyebiliriz. İstanbul çoktan gitti, bize veda etti, cenazeyi kaldırmaya uğraşıyorlar diye de düşünebiliriz. Ama İstanbul kavgamızın şehridir. Taşıyla toprağıyla, ne kadar dönüştürmeye, görmezden gelmeye çalışsalar da emekçi, işçi, kadın ve çocuk, genç ve yaşlısıyla hâlâ yaşıyor ve bizimdir. Şimdi tekrar sorun; İstanbul’u nasıl bilirdiniz? Çok iyi biliriz. Saraçhane’yi, Taksim’i, Kadıköy’ü ve Ümraniye’yi. Büyükada’yı ve Kınalı’yı. Tuzla’yı, Gebze’yi de. Tersanelerinde vurulan çekici, çöplüğünde sıkışan metanı, doldurulan derelerinde bir iş çıkışı minibüsün içinde mahsur kalan kadın işçileri ve daha neleri… biliriz ve biriktiririz.

İstanbul’u bambaşka bir yoldan anlatmak da mümkün. Hep mümkündü. Şarkıda da dediği gibi “yollar hasretleri bağlar, yollar gurbetlere uzar, yollar karanlık yollar, aydınlık yollar da var.” İstanbul’u nasıl bilirdiniz kötü bir soru, gidenin arkasından sorulacak. Biz şöyle diyelim; İstanbul’u nasıl bilmelisiniz, bu konuda bir önerim var çünkü daha çok bir yol; o hep anlatılan, bildiğimiz, bildiğimizi sanmış olabileceğimiz İstanbul’u bir de Hasip Akgül ve Hüseyin Ortak’ın çalışması olan Ezilenler İçin İstanbul Gezi Rehberi eşliğinde tanıyın. Çünkü aydınlık yollar da var…




Hiç yorum yok:

Yorum Gönder